Overblog
Suivre ce blog
Administration Créer mon blog

RUBRIKAT

 

Fichier hébergé par Archive-Host.com Fichier hébergé par Archive-Host.com Fichier hébergé par Archive-Host.com Fichier hébergé par Archive-Host.com Fichier hébergé par Archive-Host.com Fichier hébergé par Archive-Host.com Fichier hébergé par Archive-Host.com Fichier hébergé par Archive-Host.com Fichier hébergé par Archive-Host.com Fichier hébergé par Archive-Host.com Fichier hébergé par Archive-Host.com Fichier hébergé par Archive-Host.com Fichier hébergé par Archive-Host.com Fichier hébergé par Archive-Host.com Fichier hébergé par Archive-Host.com Fichier hébergé par Archive-Host.com


Fichier hébergé par Archive-Host.com 


Fichier hébergé par Archive-Host.com 


Fichier hébergé par Archive-Host.com 


Fichier hébergé par Archive-Host.com


Fichier hébergé par Archive-Host.com

SUPLEMENTE


'AMARUS'

( klikoni mbi imazhet më poshtë )

 

Fichier hébergé par Archive-Host.com

 


Fichier hébergé par Archive-Host.com
 

 


  Fichier hébergé par Archive-Host.com   



Fichier hébergé par Archive-Host.com  



Fichier hébergé par Archive-Host.com  


Fichier hébergé par Archive-Host.com


Fichier hébergé par Archive-Host.com 

 Apartament-me-qera-Vlore.jpg
4 décembre 2008 4 04 /12 /décembre /2008 12:58


... Një zarf i ardhur nga larg, mban emrin e Teki Gjonzenelit, vlonjatit të mirë e të respektuar, njeriut që vuajti shumë por që rezistoi dhe mbijetoi. E hap dhe brenda tij, gjej një audiokasetë, një shkrim të tij që denoncon krimet komuniste, botuar në ‘Illyria’ si edhe dy  kartolina, shkruar me dorën e tij, ku ai më shpreh ndjenja mjaft miqësore. Para syve të mi, më shfaqet portreti i tij, i të vëllait Muratit, i cili vuajti 18 vjet në burgjet e diktaturës, të familjes së tij martire që hoqi e vuajti  aq shumë tmerre, por që qëndroi gjithmonë kryelartë, e bashkuar dhe e nderuar, pa u përkulur kurrë ...

Është mjaft prekëse të përjetosh, një emocion të tillë, aq të fortë dhe të papritur ! Për më tepër që në atë audiokasetë, Tekiu, ka incizuar zërin e eruditit, atdhetarit, martirit dhe poetit, Kudret Kokoshi. Është vërtet një thesar i vërtetë, kjo audiokasetë; një dokument me vlerë tepër të madhe. E vendos atë në magnetofon dhe dëgjoj. Teki Gjonzeneli e ka incizuar Kudret Kokoshin, tre vjet para rënies së diktaturës, me besimin se do të vinte një dite që ajo kasetë do të përbënte një dokument të vyer për brezat; me dëshirën që zëri i Kudret Kokoshit duhej ruajtur, për të dëshmuar, për të na përcjellë jehonën e një jete prej martiri, zërin e një njeriu fisnik dhe të nderuar, vargjet e tij drithëruese plot dhimbje, vuajtje dhe përkushtim. Dëgjoj dhe drithërohem nga vargjet e recituara plot pathos, prej vetë Kudret Kokoshit ! Vargje kushtuar Toto Bolenës, luftëtarit heroik për çlirimin e Vlorës (1920), poezinë e njohur kushtuar nenës së tij thesar, të cilën nuk e pa dot në të gjallë, nuk mundi ti hedhë një grusht dhé mbi varr, sepse qe mbyllur në hapsanat komuniste...

Mbrëmë, teksa po dëgjoja zërin e poetit martir Kudret Kokoshi, përjetova dy ndjenja sublime njëherësh: atë të mirënjohjes për Teki Gjonzenelin i cili ka bërë nje gjest e vepër tepër të vyer si risjelljen në ndërgjegjen time të imazhit, kujtimit dhe nderimit për të paharruarin atdhetar, poet e erudit, Kudret Kokoshi ...

Vasil QESARI


prison.jpg

REQUIEM PER KUDRET KOKOSHIN


… Kudret Kokoshi, banonte së bashku me bashkëshorten, në të njëjtin pallat ku banoja  dhe unë. I kishin dhenë me qira një dhomë të vogël, në katin e parë, në një apartament  të  përbashkët me familjen e një peshkatari. Skish veç pak vjet që kish dalë nga burgu i gjatë mbi 20  vjeçar dhe, arrinte të mbijetonte në saje të një rroge tepër të vogël të gruas, e cila rropatej duke punuar nga mendjezi gjer në darkë, ullishtave të Ndërmarrjes Bujqësore "Vlora". Për të plotësuar sado pak " buxhetin" tejet të varfër familjar, Kudreti, arrinte  të  siguronte  ca të ardhura  modeste nëpërmjet përkthimeve letrare që bënte nga shqipja në italisht, për llogari të një shtëpie botuese në Tiranë.
     Historia e jetës së Kudret Kokoshit, ishte e dhimbshme dhe tragjike, ashtu si edhe e gjithë intelektualëve të tjerë "borgjezë". Ai rridhte nga një familje atdhetare vlonjate dhe studimet e larta i kish mbaruar për letërsi në Itali. Gjatë viteve të luftës antifashiste, Kudreti e kish kundërshtuar me forcë pushtimin e huaj e qe zgjedhur edhe përgjegjës  i  Rinisë Balliste Vlonjate. Ishte kjo arsyeja pse, fill mbas çlirimit, qe arrestuar e  qe dënuar  me pushkatim, dënim i cili më pas, i qe kthyer në burgim të gjatë 25 vjeçar. Por, fatmirësisht, Perëndia i kish  qëndruar  pranë, nuk e kish lenë të vdiste e, nga kalvari i  gjatë e plot peripeci, kish mundur të shpëtonte  gjallë. Qe futur në burg djalë i ri, dhe  kish  dalë që andej plak e me një koleksion sëmundjesh.
     Me kujtohet se, kur Kudret Kokoshi, mbas peripecish të shumta, pat mundur të fusë kokën në një dhomë të vogël 3 x 3 m, shumë militantë komunistë të pallatit, qenë ankuar në Këshillin e lagjes, Frontin Demokratik e gjetkë, duke kërkuar që ai të shporrej që  andej e të internohej diku larg, në ndonjë fshat të humbur. Se si kish shpëtuar nga ajo urrejtje dhe histeri, një Zot e di ! ...
    Pothuajse, asnjë prej banorëve të pallatit, nuk i fliste me gojë ‘armikut të popullit’, Kudret Kokoshi. Askush nuk i thosh kurrë qoftë edhe ‘Mirëmëngjesi’. Ai qëndronte  vazhdimisht i mbyllur brenda, e delte rrallë  herë jashtë  dhomës  së tij të vogël. Kështu, edhe pse në gjendje të ‘lirë’, jeta e tij vazhdonte të qe e njëllojtë, pra si në burg. Në  shtëpi, nuk  i  hynte askush. Me përjashtim të fare pak njerëzve të familjes, si edhe të A. Meçaj, një ish - mësues i  pushuar nga puna për shkak të ‘biografisë së keqe’, i cili  thuhej  se shkruante poezi mjaft të goditura. Pa dyshim, njerëzi e Sigurimit, e survejonin dhe e përgjonin edhe atë vazhdimisht  si  hiena ... 
  ... Kudreti banonte një kat më poshtë apartamentit ku banoja unë. Një dritë e zbehtë qëndronte vazhdimisht e hapur në dhomën e tij. Gjithë ditën e gjer natën vonë, ai përkthente e përkthente. Matanë dritares së tij me hekura, jetonte një njeri, një zemër, një shpirt. Më qëllonte ta shihja shpesh, sidomos në ditët e ftohta të dimrit, atëherë ku delte para shkallëve të pallatit për të ndezur  mangallin. U vinte flakën ca ashklave, hidhte mbi to qymyr dhe priste i vetmuar që ai të kthehej në prush.
      Era e ftohtë që  frynte nga Qafa e Koçiut  priste si brisk. I veshur me një xhaketë të hollë e të vjetër, i mbështjellur fort me shall, ai qëndronte aty për rreth një gjysmë ore  të  mirë. Gjithmonë,  me sy të përlotur nga tymi, duke fërkuar duart e përplasur këmbët, për të mos  ngrirë nga acari. E shihja shpesh ashtu, me shtatin e tij të vogël, të mpakur nga vuajtjet. Me fytyrë të rreshkur e të rrudhur, ku vetëm dy sy të larmë e plot gjallëri, tregonin se ai ishte endé  në jetë e nuk qe shuar. 
     Prushi mbi mangall bëhej e ai mbyllej përsëri brenda.
     Në ‘lirinë’ e tij prej të  burgosuri.
     Përkthente gjer vonë. Ulej në tavolinë pranë dritares. Shpesh herë, nenë dritën  e qiririt, jo vetëm për të kursyer energjinë elektrike, por edhe për të mos shqetësuar  gjumin e bashkëshortes, e cila duhej të ngrihej pa gdhirë. Me trupin mbështjellë me  batanije, herë - herë, ai ndërpriste shkrimin e niste një kollë të  thatë e mbytëse, pasojë  e  një bronshiti të vjetër kronik, i cili acarohej nga ajri i ftohtë i dhomës i cili nuk arrinte të  ngrohej kurrë nga ai grusht hiri mbi mangall.
    Shpesh, kur rastësisht e ndeshja jashtë, gjithmonë të përkulur para mangallit që nxirrte tym,  ndaloja dhe, me kujdes  për të mos renë në sy  të fqinjëve, shkëmbeja me të dy fjalë. Ishte, pikërisht gjatë atyre takimeve të shkurtra, që unë njoha Poetin. Sepse, Kudret  Kokoshi, ishte dhe kish lindur për të qenë poet. Çdo fjalë e tij kish një fuqi të çuditshme  mbërthyese e sugjestionuese. Pothuajse magjike !... Gjynah ! Ai njeri i vockël, i dobët, i  brishtë e me tiparet fisnike të  një  zotërie  të  kultivuar, të  sjellshëm  e  tepër human,  në rrethana të tjera, mund të kish qenë një nga estetët a poetët më të shquar të Shqipërisë...
    Pas ca kohësh, kur i tregova se edhe unë kisha studiuar për letërsi, ndjeva se ndrojtja e tij karakteristike iu largua plotësisht. Fytyra i buzëqeshi e iu  mbush me dritë. Më tha se, dy njerëz që kanë në zemër librat e adhurojnë letërsinë, mund të kuptohen bashkë shumë mirë. Më foli për vitet e studimeve të tij në Romë. Për poetët e mëdhenj italianë: Danten, Petrarkën, Ugo Foscolon e shumë të tjerë. Për botimet e tij të para në shtypin e atëhershëm shqiptar. Për poezitë që kish shkruar në burg. Për poemën ‘Toto Bolena’ që e kish shumë për zemër, e që ia kish kushtuar luftëtarit e komandantit  të shquar të Luftës së Vlorës (1920 ).
     Një herë tjetër, më recitoi me lot një poezi,  të cilën  ai e konsideronte si ‘kryeveprën’ e  tij e që ia  kish kushtuar nenës. Asaj, që e  kish  prurë  në atë botë e që e kish ndjekur  gjithë jetën, hap pas hapi nëpër burgje. Duke udhëtuar nëpër vite me trasta në duar. Hipur   mbi  kamionë, për orë e ditë të tëra. Asaj, që e kish lenë të re  të bukur e që, kur kish dalë  nga burgu, e pat gjetur plakë të kërrusur e të vyshkur nga vitet, varfëria dhe vuajtjet...
    Shpesh, e pyesja për intelektualët e viteve '30  e, veçanërisht, për disa gazetarë të njohur të asaj kohe. Më tregonte se, pjesa më e madhe e tyre qenë pushkatuar pa gjyq nga trupat speciale partizane, gjoja si kolaboracionistë. (Më fliste për Branko Merxhanin e Vangjel Koçën, idealistë e themelues të neoshqiptarizmës. Për Nebil Çikën, gazetar tepër i aftë, inteligjent, prodhimtar e me penë të hatashme. Për Aleks Mavraqin - kronistin e kudo ndodhur të oborrit mbretëror. Vasfi Samimin, aktorin e kinemasë të formuar në Stamboll, gazetar e poet etj.)
      Por, gjithë  ata emra, i përkisnin një të kaluare tepër të largët. Kohe të harruar prej të  gjithëve, por jo prej Kudretit. (O Perëndi, sa shokë, miq e të afërm ishin tretur  nëpër  burgje  e  nuk  u  diheshin varret ?!). Ndër ta, Kudret Kokoshi, kish  mbetur gjallë. E, për më tepër, i kish shpëtuar edhe internimit në pleqëri. Kësisoj, në aparencë, ai dukej se bënte pjesë në radhën e njerëzve me fat. Pra, që kish shpëtuar nga vdekja. Që kishte një bashkëshorte. Që ish në jetë e kish një dhomë ku të fuste kokën. Që mund të siguronte bukën duke përkthyer, paçka se në ‘anonimat’ e pa të drejtën e autorit. Paçka se, ajo që bënte ishte paradoks!...  (Poeti i anti - diktaturës, përkthente poetët e pro - diktaturës).
     Eruditi,  poeti dhe  intelektuali Kudret Kokoshi, vdiq në Agimin e Lirisë. Atëherë kur, të lodhur e të dëshpëruar, të gjithë  i  kishim  humbur  shpresat se një ditë, ajo edhe  mund  të vinte. Hoqi shpirt në paqe, pikërisht mbas heqjes zvarrë të monumentit të Diktatorit,  nëpër rrugët e kryeqytetit shqiptar. Kur mora vesh se po lëngonte, shkova dhe e takova  teksa  po bëhej gati të shkonte, për t'u  prehur  përjetësisht, aty  ku  ndodhej  edhe  nena  e  tij e shtrenjtë. I shtrirë mbi shtrat, mes çarçafëve me bardhësi verbuese, me fytyrë të zbehtë  e  sy  gjithmonë  të  ndritshëm,  ai kish marrë pamjen e një  Shenjtori.
     U ula pranë tij e i fola. I tregova një tufë poezish të lira. Të botuara pa frikë në gazetën e re Rilindja Demokratike. Pa censurë... Nuk kish fuqi të më thosh asnjë fjalë. Pashë vetëm që, nga sytë e tij gri në të kaltër, nisën të rridhnin disa pika lotë. Isha i bindur se, kësaj here ato qenë lotë gëzimi e jo dhembje…
Kauza, ideali, shpirti i tij, kishin triumfuar mbi të Keqen.
Poeti, me Idealin e tij e kish mposhtur Diktaturën.
Ëndrra e martirizuar e Kudret Kokoshit qe bërë  realitet.
Më së fundi, atdheu i tij i dashur, Shqipëria, qe ndarë njëherë e përgjithmonë nga Nata e Lëngata Totalitare...



Vasil QESARI ( nga libri ' Post-scriptum per diktaturen' )

Published by Simbad - dans Refleksione
commenter cet article
30 septembre 2008 2 30 /09 /septembre /2008 23:08
Albert-Camus.jpg    

« Dëshira jonë, tepër e thellë sa që shpesh mbetej memece, ishte që të çlironim gazetat nga Paraja dhe t’u jepnim atyre një ton dhe një vërtetësi që do ta vinte lexuesin në nivelin e anëve të tij më të mira. Ne mendonim se një vend vlen po aq, sa vlen edhe shtypi i tij. Dhe, në se është e vërtetë që gazetat janë zëri i një kombi, ne ishim të vendosur me sa fuqi që kishim e sa mundeshim që ta lartësuar këtë vend, duke lartësuar fjalën e tij »


Albert Camus
Nga gazeta « Combat », më 31 gusht 1944


Published by Simbad - dans Refleksione
commenter cet article
6 mai 2008 2 06 /05 /mai /2008 20:24
Le-bouqiniste-Mendel.jpg


BUKINISTI  MENDEL


Nga Simbad Detari

… Nuk di pse, në imagjinatën time, shtëpia e shokut të fëmijërisë Sotir Koçi ka mbetur si shëmbëlltyra e ateliesë së Bukinistit Mendel. Ndofta, sepse atë gjë e kisha konstatuar apo marrë me mend për herë të parë, fill pas leximit të novelës me të njëjtin titull të njërit prej shkrimtarëve të mi të adhuruar, Stefan Cvajgut. Atëherë, kisha mbetur i sugjestionuar nga figura magjike e bukinistit e koleksionistit të librave të quajtur Mendel, karakterin e të cilit Cvajgu e ka përshkruar me mjeshtëri të mahnitshme,duke zbërthyer bukur botën, shpirtin, pasionin e psikologjinë e një gjurmuesi tipik e fanatik librash antikuarë. Sipas meje, në shumë drejtime miku im, kish shumë cilësi të përbashkëta me personazhin e çuditshëm e mistik të Cvajgut. Qe kjo arsyeja pse, mbas leximit të asaj novele më ndodhte shpesh ta thërrisja atë, me emrin e adhuruar: Mendel...

Shtëpia e vogël dhe e vjetër e Sotir Koçi. ku shkoja qysh kur isha fare i vogël, për shumë motive, më ngjante si një kasafortë thesaresh. Një shpellë e fshehtë, si ajo e Ali Babait apo Edmond Dantes në ishullin Montekristo ku, miku im, bibliofili i pasionuar, kish mbledhur dhjetëra e dhjetëra brilante, xhevahire, diamante e stoli floriri.(Për vite të tëra, që nga fëmijëria e gjer në moshë madhore, Sotir Koçi. ia kish kushtuar jetën mbledhjes së librave të vjetër, kryesisht atyre të botuar para çlirimit. Kish qenë një punë shumë vjeçare gjurmimesh e kërkimesh, në individë a familje të ndryshme. Veçanërisht, në ato që cilësoheshin të deklasuara, por edhe tek disa prej intelektualëve me emër në qytet: mjekë, avokatë të vjetër, mësues pensionistë të cilët kishin pasur mundësi të ruanin diçka nga bibliotekat e tyre të dikurshme).

Me arsim 7-vjeçar e nga një familje tejet e varfër, Sotir Koçi qe shtrënguar të punonte qysh 15 vjeç në fabrikën e çimentos, ku kish marrë edhe profesionin e tornitorit. Edhe pse me një pagë simbolike e me shtrëngesa të mëdha ekonomike, ai hiqte herë pas here nga buka e gojës e, pjesën më të madhe të të ardhurave të tij të pakta, e investonte duke blerë libra të vjetër e të rrallë. Shpesh, për pasionin dhe përkushtimin e tij ekstrem ndaj tyre, shumë njerëz e quanin të metë e shpreheshin me siguri se, ai do të kish patjetër ndonjë dërrasë mangët.

Por, librat, për Sotir Koçin qenë vetë jeta. Ishin gjithçka. Ato qenë lodrat e zbavitjet e moshës fëmijnore e më pas dashuritë, netët pa gjumë, ankthet dhe ëndrrat e adoleshencës. Pra, ishte pikërisht pasioni për librat, si edhe ajo cilësi e tij mahnitëse për ti gjurmuar e adhuruar ato, që na kish lidhur fort qysh në vitet e fëmijërisë me një shoqëri të ngushtë e të pandarë, e cila pastaj do të vazhdonte e tillë, për gjatë gjithë jetës. 

...Kështu, pra, sa herë që shkoja në shtëpinë e tij përdhese që ndodhej mes lagjes Llonxhë, aty në rrugën që të çon drejt Qafës së Koçiut, nxitoja hapat plot kërshëri e gëzim. Sepse, siç thashë, aty gjëja një univers tjetër ku etja ime prej gjimnazisti përftonte njohuri e horizonte të reja, ndjenja e emocione të pa provuara kurrë. Sotir Koçi, më tregonte librat e tij të rrallë, duke i nxjerrë ato nga një sënduk i vjetër. I hiqte me kujdes nga veshjet që u  bënte me disa radhë gazetash, për t’i ruajtur nga lagështia. E, teksa i zbulonte, gishtërinjtë  e tij lëviznin mbi kopertinat e tyre me shumë kujdes sikur të ishin qelqe, duke i prekur plot ledhatime e delikatesë. (Bibliofil në gen, Sotiri, qe hiper i ndjeshëm jo vetëm ndaj përmbajtjes së tyre, por edhe ndaj asaj që është tipar i veçantë i një bukinisti të vërtetë: ndaj letrës, lidhjes, tipografisë, kaligrafisë e ilustrimeve).

Pastaj, ai i vendoste librat e tij të shumtë në radhë. Sipas viteve të botimit, numrit të inventarit, gjuhëve, tematikës e gjinive që u përkisnin. Në ato çaste, ndërsa kryente ato veprime, sytë e tij të zgavruar merrnin një ndriçim të veçantë e, balli i tij i lartë e me pak flokë si i Paul Verlen-it, më ngjante njëherësh me bukinistin Mendel e pastaj me bustet e filozofëve të lashtësisë greke. Në thesarin e Simos gjendeshin edicione të rrallë e origjinalë. Ndër to, gazetat Dielli (botuar më 1908 nga Sh. Kolonja), Kombi (botuar në Boston nga Fan S.Noli), Albania e F. Konicës, disa numra të rrallë të Kalendarit Kombiar si edhe pjesë koleksionesh nga revistat më të njohura të viteve '30 si: Minerva, Illyria, Diana, Përpjekja Shqiptare, Dhemokratia etj. që ishin krijuar e drejtuar nga gazetarë të shquar si, Shahin Kolonja, Branko Merxhani, Nebil Cika, Vangjel Koça etj.

Përveç tyre, aty mund të gjëje edhe botime të tjera, duke filluar nga Udhëtimi në More  dhe në Epirin e Veriut të Pukëvilit, histori të ndryshme të Bizantit, Perandorisë Osmane,  Greqisë, Romës antike në frëngjisht, italisht, greqisht, gjermanisht, arabisht e turqisht. Pa  folur pastaj, për fjalorë njëqind e ca vjeçarë, disa nga veprat më të njohura të rilindësve  tanë të botuara në Sofje, Stamboll, Bukuresht e Boston, një biografi  të A.Zogut botuar në  Londër më 1936, albumin me foto Dhjetë vjet mbretni shqiptare, broshura me fjalime të  B.Mussolinit, M.Krujës, L.Skëndos etj.

Natyrisht, në gjithë atë varg librash, broshurash e dokumentesh të rrallë, s'mungonin dhe ato që ne i quanim libra të verdhë. Botime mjaft të kërkuara nga shume të rinj të asaj kohe, të tillë si librat me aventura policeske të Edgar Wallace-s të tipit Kompania e Bretkosave, Rrethi i kuq, Dy të vdekur në qivur, Aventurat e Alen Pinkertonit  apo romane aventurash e sentimentalë si: Ishulli i Thesarit, Tre musketierët, Konti i  Montekristos, Ura e psherëtimave, Zonja me kamelie,  Tristani dhe Izota...

Për bibliotekën klandestine të Sotirit kishin dijeni fare pak njerëz. Ndofta, jo më shumë se dy-tre veta. (Sepse, ndër të tjera, Sigurimi, ndiqte e përgjonte edhe ata që mbanin libra në gjuhë të huaja apo të botuara para çlirimit. Kështu, thuhej se një oficer i lartë i tij në Vlorë, kish krijuar një bibliotekë mjaft të pasur personale me librat e sekuestruara nëpër shtëpitë e shumë viktimave të pafajshme, me pretekstin se ato shërbenin si provë për  veprimtarinë e tyre armiqësore ndaj pushtetit popullor). Në rrethana të tilla, natyrisht, për çdo gjë që shihej e lexohej tek Sotir Koçi. goja duhej mbyllur fort. Ky qe edhe kodi i besës e betimit për këdo që hynte në shtëpinë e tij. Sepse, me ato lloj librash që mbante miku im,  rrezikonte jo vetëm veten, por gjithë familjen …

Më kujtohet ndër të tjera se, aty, kam shfletuar e lexuar për herë të parë disa nga veprat  origjinale e kryesore të at Gjergj Fishtës si: Lahuta e Malcisë, Mrizi i zanave, Anzat e Parnasit, Gomari i Baba Tasit etj, të cilat, për të qenë i sinqertë, nuk arrija t'i ndjeja e t'i shijoja plotësisht, ndofta edhe për shkak të dialektit të fortë gegërisht. Por, ato që më tërhiqnin më shumë e që i lexoja me mjaft kureshtje, ( e që, rrjedhimisht, më linin edhe mbresa të pashlyera ), ishin botimet e klerit katolik shkodran si, për shembull, koleksionet e revistave Leka, Hylli i Dritës, Ora e Maleve e të tjera. Në to, kish studime, analiza e komente të cilat, ndryshe nga shtypi i kohës, ( i cili, në përgjithësi, dallohej për nivel të ulët ), pasqyronin mendime e analiza të thella e mjaft serioze. Ato, veç natyrës së spikatur atdhetare, kishin edhe sens tepër të kultivuar profesional. Ishin të pasura, të larmishme e me mendim të thellë filozofik ...

Kështu, pikërisht në bibliotekën e Bukinistit Mendel, duke shfletuar dhjetëra e dhjetëra  koleksione revistash të zverdhura nga koha, kisha mundur të mësoja diçka nga historiku i kishës katolike. Fakte e të dhëna që s'mund t'i mësoja askund tjetër. Pata mësuar, ndër të tjera se, orgjinë e krishterimit në Shqipëri vinte qysh nga lashtësia. Që apostulli e nxënësi i Jezu Krishtit, Shën-Pali, pat kaluar në Iliri aty rreth vitit 66 për të përhapur Fjalën e Shenjtë të Ungjillit. Se një prej Papëve, Klementi i XI , qe me orgjinë shqiptare, pikërisht nga familja e shquar Albani. Që, libri i parë shqip ish Meshari shkruar nga humanisti katolik, Gjon Buzuku. Se, kuvendi i parë françeskan qe krijuar në Lezhë më 1283, nga vetë Shën-Francesku i Asizit. Që përfaqësuesit e tyre patën qenë jo vetëm përhapës të krishterimit por edhe të kulturës kombëtare shqiptare etj.

( Në seminarin jezuit Collegium Xavieranum në Shkodër, hapur për herë të parë më  1859 qenë formuar gjenerata intelektualësh e figurash të shquara të kulturës kombëtare si, etërit Mëhill Suma, Preng  Doçi, Ndre Mjedja, Zef  Jubani  e  shumë të tjerë, të cilët kishin luftuar e punuar pa pushim për kurorëzimin me sukses të përpjekjeve të popullit për liri e pavarësi. Ndërkohë, shumë ngjarje të shënuara të historisë e kulturës kombëtare, ishin të lidhura ngushtë me emrat e shkrimtarëve dhe humanistëve françeskanë e jezuitë të tillë si: Gjergj Fishta, Vinçenc Prenushi, Ndoc Nikaj, Gjergj Volaj, Lazër Shantoja, Donat Kurti, Bernardin Palaj etj. )

Pikërisht, nëpërmjet leximesh të tilla, pak nga pak, ndjeja se qeshë bërë ithtar i flaktë  i autorëve katolikë. Gjithmonë e më i interesuar për përmbajtjen e librave të tyre. Atëherë,  isha shumë i ri e përpija me etje gjithçka, duke mos u thelluar në shumë gjëra. Qe pikërisht ajo arsyeja, pse fillimisht, i përfshirë nga leximet dhe fantazmagoritë, as që më kish shkuar mendja të pyesja seriozisht vetveten:

Cili kish qenë më tej, fati i tyre? ...
Vallë, ku ndodheshin tani, ata autorë ?...
Cili prej tyre qe ndofta endé gjallë ? ...
Me kalimin e kohës, ato pyetje fillimisht inekzistente, më pas nisën të marrin trajtë dhe, enigma e fatit të autorëve katolikë m'u kthye, vërtet, në fiksasion. Atëherë, kureshtja rreth  tyre u shtua edhe më tepër e, shpesh, pyesja veten: Pse krijimtaria e tyre qe ndërprerë në mënyrë të papritur ? Pse emrat e tyre nuk ziheshin më në gojë ? Pse, në librat e historisë së  letërsisë që bënim në shkollë, për ta nuk shkruhej as edhe një fjalë ? Cili kish qenë fati i tyre në rrjedhën e viteve ?…

Të gjitha këto pyetje mbeteshin pa përgjigje... Një herë, fill pasi kisha mbaruar së lexuari një botim voluminoz të botuar në vitin 1941,  i cili i kushtohej at Gjergj Fishtës me rastin e përvjetorit të parë të vdekjes, pyeta në konfidencë  muzeologun e njohur vlonjat e, njëkohësisht mikun e familjes, Llambi D:

- Jam kureshtar të di... Ku ndodhen?... A  jetojnë?... Ku janë intelektualë të tillë si, Gjergj Volaj, Pal Doda, Bernardin Palaj, Viktor Volaj, Donat Kurti e të tjerë ?  
Llambi, më pa i habitur e, pastaj, më pyeti me nxitim e me një ton qortues:
- Ku i ke dëgjuar këto ?... Nga i di ti, këta emra ?  
- I kam parë në shumë shkrime e revista të botuara para çlirimit ...
- Dëgjo, djalë! Po të jap një këshillë! Mos folë e mos i zërë në gojë me njeri këta emra. Ata, për të cilët ti pyet, s’ekzistojnë më... Të gjithë, o janë pushkatuar, o ndodhen nëpër burgje të dënuar si bashkëpunëtorë të pushtuesve e armiq të popullit ... 
- Si është e mundur ? - pyeta -  Ata  kanë qenë atdhetarë e intelektualë  të shquar. Tek ne janë të rrallë personalitete të tilla...
- Hesht ! - m'u përgjigj shkurt e prerë Llambi D. - Pse kërkon t'i hapësh telashe vetes ? Këto janë muhabete të rrezikshme, gjëra që  më  mirë  të mos i dish.

Nuk fola më tej e nuk pyeta më askënd për atë temë. Tashmë e kisha të qartë. Të flisje  për ata emra qe jo vetëm tabu, por edhe me shumë  rreziqe. Më vonë, gjatë studimeve të mia në Tiranë, nga disa shokë shkodranë, do të arrija të mësoja diçka të përciptë e të mjegullt rreth fatit të ndonjërit prej tyre. Asgjë më tepër. Do të kalonin edhe shumë e  shume vite të tjerë, që të mund të mësoja hollësisht e plotësisht rreth jetës, vuajtjeve e  fundit të tyre  tragjik.
E, për çudi, kjo gjë do të ndodhte jo në Shqipëri, por në një  vend  të  huaj ...

Published by Simbad - dans Refleksione
commenter cet article
12 avril 2008 6 12 /04 /avril /2008 21:07
Fichier hébergé par Archive-Host.com

                      COEXIST


Unë jam bijë e ‘Mare Nostrum’, Mesdheut tim, vajzë e Fenikisë, Kartagjenës, gocë e Greqisë, Romës dhe Orientit. Unë jam në udhën e Dashurisë, asaj dashurie universale e cila të çon drejt udhës së Njohjes.

Mbi këtë pllakë mermeri të verdhë, është shkruar me kaligrafi një 'fjalë e artë’, shenjtëruar nga një thellësi e jashtëzakonshme mendimi, sa njerëzore edhe igumenike, e cila të shpie drejt një mesazhi universal ardhur prej kohesh që s’mbahen mend. Kohë që vazhdon të jetë një sprovë zemre dhe shpirti, një mundim eternel për vetë shoqërisë njerëzore, në kërkim të vetvetes, me ndjenjën e tolerancës, respektit dhe përjetimit të ekzistencës së saj.

COEXIST, është një fjalë ku pleksen e bashkohen fort, simbolet e religjioneve monoteiste të cilat janë gdhendur e shkruara me ar të pastër. Një fjalë ku, e ‘përbashkëta’ dhe e ‘ndryshmja’ shkrihen drejt Bashkimit, duke u lenë germave alfabetike lirinë e paraqitjes së gjithë racave, religjioneve, kulturave, ndryshimeve …Një fjalë e cila lavdëron jetën duke e bërë atë hyjnore; një fjalë që u përket të gjithëve e që nuk është vetëm për ‘vete’, por na ofron pafundësisht shumë.

Në ketë vepër arti, shpirtërorja dhe urtësia, ngrihen mbi religjionet, si një mesazh i cili qëndron përtej çdo lloj gjuhe njerëzore, nga që ajo nëpërmjet gjuhës së artit na flet për aktin sublim të krijimit duke i bashkuar gjithë qeniet njerëzore në një univers tridemisional :


- Me atë të shpirtit: CO
- Me ekzistencën:
EXIST, të jetosh
- Me afirmimin e vetvetes dhe të të tjerëve: IST

COEXIST

Të ekzistosh pra me simbolin e UJIT i cili është gëzim, hare dhe harrese.
Që kështu TE JESH dhe të kuptosh atë që është ESENCIALE


Unë jam një udhëtar brigjesh,
Prej tokës velat kam ngritur
Një rrjedhe uji jam…


Fotot dhe teksti nga Claude Chatron-Colliet
 

Fichier hébergé par Archive-Host.com
Published by Simbad - dans Refleksione
commenter cet article
25 février 2008 1 25 /02 /février /2008 14:57

Fichier hébergé par Archive-Host.com
( Henrik S.G. - La Rochelle - shkurt 2008 - Foto Simbad )


'MISTERI' HENRIK S.G.

 

Unë po thekesha në diell, te ‘Plazhi i Enverit’, matanë Tunelit në Ujë të Ftohtë, kur dëgjova zërin e gazetashitëses që reklamonte me zë të lartë, mallin e saj. U ngrita të blija një gazetë, thjeshtë sa për të vrarë kohën, kur, shitësja më tha: ‘Bli dhe këtë libër, e ka shkruar një ‘patrioti’ yt nga Franca. Është një mrekulli, ke për të parë ...’. Nga Franca? I hodha një sy titullit dhe lexova: ‘Simfonia e fundit në ishullin Simon’, Botimet Dajti -2000. Më lart qe emri i autorit. Henrik S.G. Kush ishte ky Henrik, pa mbiemër por me dy iniciale në vend të tij? Ishte më tepër kërshëria që më shtyu ta blej atë. Në mesditë, pasi bëra një “sieste” të shkurtër, nxora nga trasta e plazhit librin dhe siç isha shtrirë në divan, nisa të lexoj. Thjesht fillimin, faqen e parë të tij, nga që kisha mendimin se do të kisha të bëja me ndonjë ‘surrogato’, nga ato që tashmë kanë uzurpuar me shumicë, gjithë libraritë e Shqipërisë, por jo ...

Po lexoja vërtet diçka të rrallë, origjinale, të ‘veçantë’. Diçka që s’e kisha lexuar më parë. Dhe si hoqa sytë prej tij. Atë pasdite e atë natë, nuk dola fare jashtë, gjersa e përpiva të gjithë, nga kreu në fund. Përmbajtja e librit, pak a shumë ishte kjo: Një djalosh largohet nga Shqipëria në korrikun e ’90-s, duke kapërcyer murin e ambasadës franceze. Ai bukurosh që nuk mund të kalonte pa tërhequr vëmendjen e njerëzve, vajzave e grave, rrëfen historinë e jetës së tij. Historinë e një shqiptari brenda së cilës përfshihet, historia 50-vjeçare e vendit të tij në diktaturë e, po aq edhe mendësia e një vendi të pazhvilluar e të mbyllur, duke hequr ndërkaq paralele mes tij dhe Perëndimit. Por, ajo që ishte esenciale dhe tepër tronditëse qe fakti se autori në fjalë, pra ‘misteriozi’ Henrik S.G. hidhte vështrimin në brendësinë e honeve të errëta të species njerëzore, të djallëzisë perverse genetike të tij, ku zbulonte fatalitetin individual e atë të vetë shoqërisë me konkluzionin se megjithatë, fatkeqësia e tij, nuk ishte thjesht shqiptare si fillesë, por i përkiste mbarë qenies njerëzore në përgjithësi. 

Të nesërmen, në plazh, gazetashitësja kaloi përsëri pranë e unë, përfitova nga rasti për ta pyetur rreth autorit dhe librit që më ajo më kish rekomanduar një ditë më parë e që e kisha përpirë, me një kënaqësi makabre të veçantë. ‘Oh, tha ajo, po ti mund të takohesh me të. Për më tepër që jetoni të dy, në të njëjtin vend. Po deshe, të jap edhe numrin e telefonit’. Pranova me kënaqësi. Më pëlqente, kisha dëshirë që kur të kthehesha në Francë, ti beja një telefonatë, ‘misteriozit’ Henrik SG. Thjesht për ta uruar për “Ishullin Simon ...”. Por, ajo copë letër e grisur nga cepi i një gazete ku kisha shënuar me ngut një numër telefoni, për fat të keq më humbi e kështu do të më duhej të prisja edhe një vit tjetër që unë, këmbëngulës e gjithmonë kureshtar, të ia kërkoja atë përsëri gazetashitëses ne fjalë. Po në të njëjtin plazh, por një verë më vonë. Për fat, ajo e kish me vete atë numër dhe unë bëra kujdes të mos ta humbja përsëri ... 

Këtë vjeshtë, pas nja dy javësh që kisha mbërritur në Bordo, telefonova në numrin e shkrimtarit të panjohur. Matanë receptorit m’u përgjigj një zë i qetë, i shtruar, disi indiferent, por gjithsesi korrekt. I shpreha ‘misteriozit’ Henrik S.G, pakëz me zjarr, konsideratat e mia rreth romanit dhe ndërkohë, mësova se ai kish botuar ndërkohë edhe dy të tjerë. Një roman me titullin ‘Gjuetia e pëllumbave’ e një tjetër që ai e kish quajtur ‘Metamorfoza e një brezi të humbur’, (ky i fundit, vjet, kish fituar çmim të parë në prozë, në Konkursin Kombëtar të Letërsisë. Por, për këta dy romane, do të shkruaj më vonë). Pra, bisedova me të në telefon dhe i thashë gjithashtu, në se do të ishte e mundur që të takoheshim. Asnjë problem! Ra menjëherë dakord. Vendi takimit: në La Rochelle. Na binte pak a shumë, të bënim nga një orë e ca rrugë, duke udhëtuar drejt njeri-tjetrit që kështu të takoheshim, në një vend ‘asnjanës’. Pikërisht, në një qytet të këndshëm buzë Atlantikut, mjaft tërheqës e shumë i vizituar. Me një gji që hyn thellë në tokë si pykë, me portin e jahteve, fortesat dhe kullat e lashta mbrojtëse. Vendi i takimit, për më lehtësi: Stacioni i Trenit. 

Ishte një e diel plot diell e dritë verbuese, pikërisht para dy javësh, që mbërrita në La Rochelle. Ndala veturën para stacionit të trenit dhe dhjetë metra larg, para meje qëndronte, ‘misteriozi’ Henerik S.G. Ishte ai, kokë e këmbë që kisha para syve ! E njoha menjëherë, pa e parë kurrë ! Ca vjet më i ri se unë, ishte i hollë lastar, profil nordik. Me vështrim herë zhbirues e herë krejt indiferent. E, teksa u përshëndetem e pastaj u ulëm në një restorant të këndshëm, nisëm të bisedonim për gjithçka: për burgjet, vitet e vuajtjeve, holokaustin shqiptar, artet, letërsinë, librat e tij, Francën dhe francezët, specien dhe perversitetin njerëzor. Flisnim duke u hedhur ‘degë më degë’, thjesht nga që koha, sidoqoftë, ishte e kufizuar. Dhe, ndërkohë, vëreja se dhe pse kishin kaluar tetëmbëdhjetë vjet që ai jetonte në Francë, shenjat e vuajtjeve nëper kampe përqendrimi e kishin 'markuar' keqas, ndofta për jetë. E, nga ana tjetër, nuk e kisha menduar më parë se, njohja me të do të ishte për mua një ‘choc’ i vërtetë e për më tepër, tek ai do të zbuloja një njeri dhe shkrimtar tepër të veçantë: me jetë, ide, vizione, stil, fantazi e gjuhë të cilat do të më trullosnin rendë, aq keqas sikur të kisha pirë një jetë të tërë, vetëm absinth e mariuhanë  ...

Nga Simbad Detari
Published by Simbad - dans Refleksione
commenter cet article
8 février 2008 5 08 /02 /février /2008 22:20

NGA KUSH URREHET ISMAIL KADARE ?


Më ka ndodhur shpesh, t
ë pyes veten: Përse, në Shqipëri krahas adhuruesve të shumtë, shkrimtari Ismail Kadare edhe urrehet ? Dhe nga kush, nga cilët qarqe e individë, sulmohet e anatemohet ai ?
 

S
ë pari, unë mendoj se Ismail Kadare, urrehet nga disa kategori njerëzish:

- Nga ata letrar
ë apo shkrimtarë të cilët nuk e arritën dhe se arrijnë dot as sot, krijimtarinë, nivelin dhe forcën artistike të veprës së tij, tashmë të njohur botërisht.
- Nga ata, (përgjithësisht intelektual
ë të persekutuar) të cilët, gjatë sistemit totalitar, mund të kenë pasur talentin e tij, por që për arsye  politike nuk mundën dot ta evidentojnë atë, pra nuk arritën të shkruajnë e publikojnë si ai.
- Nga ata që s'e honepsin dot faktin që ai arriti të bëjë një "karrierë" të tillë letrare, pikërisht, gjatë sistemit të kaluar komunist.

- Nga ata që, në mënyre kategorike dhe ekstreme, janë dhe vazhdojnë të jenë militantë të idesë e po ashtu edhe të bindjes se, gjithçka që është krijuar gjate sistemit totalitar, në mënyre integrale e pa përjashtim, duhet kritikuar e po qe e mundur, zhdukur.
- Nga ata komunist
ë-enveristë që nuk ia falin shkrimtarit në fjalë, faktin që "devijoi" nga metoda e realizmit socialist e shkroi një letërsi “dekadente”, përgjithësisht antikonformiste e "ndryshe" nga të tjerët.
- Nga ata që mendojnë se, meqenëse autori shkroi gjatë regjimit komunist, vepra e tij ka karakter dhe përmbajtje komuniste.
- Nga ata që duke qenë nostalgjike të ideologjisë enveriste, nuk ja falin atij qëndrimet, idetë dhe librat e tij të mëpasme antikomuniste.


Se dyti, mendoj se ai, urrehet nga këto formacione politike:

- Aktualisht, nga e djathta në pushtet, të cilën shkrimtari në fjalë e ka cilësuar tribale, të korruptuar, të pa emancipuar e që e ka çuar vendin vazhdimisht, keq e më keq, ne varfëri, terr e zi.
- Nga ekstremizmi i djathtë, i cili tashmë është ravijëzuar plotësisht në skenën politike shqiptare, në mënyrë të egër, fashiste, brutale e mjaft të rrezikshme.
 - Nga e majta, aktualisht në opozitë, nga që Ismail Kadare:
a) në mënyrë të vazhdueshme, s’është pajtuar kurrë me vazhdimin e stalinizmit në Shqipëri
b) ka dënuar pandërprere babëzinë korruptive të "socializmit" shqiptar.
c) e ka goditur atë shpesh, për mungesën e njohjes së krimeve të komunizmit si edhe dënimin unanim e të vendosur, të diktatorit Enver Hoxha.

 
Dhe se treti them se, në lëvizjen anti-Kadare bëjnë pjesë pastaj, një mori e pafund tipash e karakteresh, nga më të ndryshmit, si bie fjala:
 
... shkrimtarë të dështuar, letrarë të supozuar, artistë mediokër, disidentë imagjinarë, skribomanë të fandaksur, pensionistë enveristë, ish-sigurims, fanatikë islamistë, "reformatorë" neofashistë, të mashtruar pa dashje, të ndërsyer me dashje, lexues zuzarë, kristianofobë, antieuropianë e lloj-lloj individësh të këtyre kategorive ...

Published by Simbad - dans Refleksione
commenter cet article
12 janvier 2008 6 12 /01 /janvier /2008 14:21

Mère Teresa de Calcutta (1910-1997)
 Nenë Tereza (1910-1997) 

 

... "Për nga gjaku jam shqiptare. Për nga nacionaliteti indiane. Nga feja, jam katolike. Për atë çka është përkushtimi im - i përkas gjithë botës. Përsa i përket zemrës sime, ajo është tërësisht në Zemrën e Krishtit  ..."
 
 
“ Par mon sang, je suis albanaise. Par ma nationalité, indienne. Par ma foi, je suis une religieuse catholique. Pour ce qui est de mon appel, j’appartiens au monde. Pour ce qui est de mon cœur, j’appartiens entièrement au Cœur de Jésus.”
 
... Ky është një prononcim zyrtar dhe jo sidokudo ! Ben pjese në web-in e Vatikanit. Pikërisht aty ku flitet për Nenë Terezën. Mendoj se gjerat janë të qarta. Pra, për nga gjaku, ajo është shqiptare. Për nga lindja, dihet, ka lindur në Shkup. Për nga shtetësia ishte indiane (asgjë e jashtëzakonshme - siç jam edhe unë francez !), për nga feja, ishte katolike.
 
Mendoj se në ketë mes, dy elemente janë të rëndësishëm. Gjaku dhe Feja. Por, ndërkohë, feja nuk është e trashëgueshme. Ajo është nje forme e ndërgjegjes e cila merret ne rrethana e kohë të caktuar. Unë sot mund, bie fjala, mund të 'zgjedh' të jem kristian, budist, agnosticist apo ateist. Nga ana tjetër, vendlindja është çështje konvencionale, nje rastësi. ( Bie fjala, në se nena ime do të ish shtatzënë me mua e do ndodhej me pushime në ishujt Mauricius - unë do të kisha lindur në Mauricius e nuk do të kisha ndonjë lidhje të veçantë me të -  përveçse emrit të tij në dokumentet e mia zyrtare, si edhe imazhit të tij ekzotik e 'reminishencave' kujtimore).
 
Pra, përfundimisht, mendimi im është se në këtë refleksion, ajo çka është më parësore, më thelbësore dhe me e qëndrueshme është gjaku. Pra, geni, rrënjët nga ku njeriu vjen. Në këtë drejtim, them se s'ka vend për ekuivok. Nenë Tereza, nuk ka asgjë te përbashkët me atë që vetëquhet Maqedoni ! Ajo ishte nje grua me gjak shqiptari e cila, për vetë faktin e jetës dhe veprës se saj unikale, i përket mbarë botës. Një shembull i rrallë dhe sublim i së Mirës dhe Përkushtimit Njerëzor për Njeriun pa dallim origjine, feje, shtrese shoqërore e ngjyre ...
 
Simbad Detari

 

Published by Simbad - dans Refleksione
commenter cet article
19 novembre 2007 1 19 /11 /novembre /2007 17:48

Fichier hébergé par Archive-Host.com

Robert Martiko - Korfuz 2007  ( Foto Simbad )




  KUSH  PËRFAQËSON 
  HUGH  O’ FLAHERTY-n *  
  NË  SHQIPËRI


Nga Robert Martiko

Si ish të persekutuar, jo pak herë na ka rastisur të shohim shpirtin e priftit irlandez Hugh O’ Flaherty, mirëbërësin  dhe antinazistin heroik, të valëvitet në ajrin e lagësht, shpesh të përzier me borë e suferinë, të obskurantizmave më të errëta dhe më të egra që ka njohur ndonjëherë historia e njerëzimit. Diku, në mitologjinë greke, bëhet fjalë për një vajzë  të  re, të quajtur Ariadni e cila, nëpërmjet një filli që i dha heroit Tezeu, arriti ta shpëtojë atë nga Labirinthi, në të cilin ruhej vëllai i saj apo përbindëshi mishngrënës: gjysëm njeri e gjysëm dem, i quajtur Minotaur. Më bie ndër mend  gjithashtu, një përrallë ruse ku, vetë nëna e divit kanibal duke luajtur letra me të birin e saj,  e mashtron atë për të shpëtuar një kokëkrisur të gjorë, të kuturisur deri në banesën e tyre, natën, në pyll. Në ndonjë rast, ajo i hedh atij lulëkuqe apo hipnotik në gotën e mbushur me verë, për ta vënë atë në gjumë.

Ne, ish të vuajturit e sistemit komunist, shëmbuj të tillë që kanë lidhje me lehtësira të bëra për ne, gjatë jetës tonë të dikurshme, në kushtet e Diktaturës në Shqipëri, mund të gjejmë shumë. Ngaqë më jepet rasti, më lejoni, tu drejtohem disa prej mirëbërësve të mij, qoftë edhe pa dijeninë e tyre, për të shprehur njëkohësisht mirënjohjen dhe falënderimin tim më të thellë.

Mund të duket e çuditëshme, por do të filloj me tërbaçiotët... Dihet, mbanin në kurriz pothuajse gjysmën e sigurimit shqiptar, e megjithatë tek mjaft nga të afërmit e tyre dallonte një mirësi e brëndëshme, një ëmbëlsi pothuajse e përkryer kur, madje edhe mua të persekutuarit, nuk rezervoheshin të më shfaqnin ndjenja të një dashurie dhe simpatie të thellë. Të më ndihmonin në ndonjë rast, për të zgjidhur probleme që shpesh na vërvisnin pamëshirë në udhëkryq. Në burgun e parë të tim eti, në vitin 1954, një prej tyre Sulejman Kapo, vëllai i Hysniut, së bashku me avokatin Shefqet Shkupi: një njeri me ndershmëri me të vërtetë të përsosur, qenë të vetmit nga gjithë dëshmitarët e tjerë, të kurdisur, që folën mirë për të arrestuarin në gjyq. Në ditët me shi dhe të ftohët, aty para dyerve të akullta të burgjeve të hershme, te Ullinjtë e Degës në Vlorë, unë isha atëhere gjashtë vjeç, e megjithatë, nuk mund të harroj një polic të thjeshtë, nga një fshat i Lumit... i cili zakonisht bërtiste sa për sy e faqe para familjeve të të burgosurve, kur pranonte ushqimet. E megjithatë,  nuk mund ta imagjinoni dot, se çfarë zëmre floriri fshihte ai njeri, pas asaj maske që ai vetë qëllimisht i kish ngritur vetvehtes.

Si mund të harroj Fejzi Kalasën, Razie Kaludhin: nënën e Adriatikut, Timo Bezhanin, Nane Kutrën, Dudinë dhe të bijën e saj, Flora Kapon apo atë karakterin e mrekullueshëm, pothuajse të një ëngjëlli të vërtetë, me krahë që paraqitej tek shkrimtari dhe njëkohësisht njeriu i ndershëm, miku ynë familjar me emrin Fatos Arapi… Kujtimi i kontakteve të dikurshme me këta njerëz edhe sot, më lë në shpirt shijen e ëmbël të një bote të bukur, të ngrohtë ... njësoj si ditët e vakta Alkionike në palcën e Dimrit, si të shkëputura me forcë prej një mikrobote tej e përtej të egër, fatalisht të zhytur në padituri, krim e vëllavrasje. Dhe padyshim, nuk mund të harroj Vasil Qesarin. U njohëm në moshën më të ëmbël: një ose dy vjet para shpërthimit të adoleshencës. Ishte një tip i veçantë, që m’u fut e bëri vend në zëmër, njësoj si një manjet permanent. Bashkoheshim të dy, jo vetëm prej dëshirës për të ditur më shumë nga ç’lejonte mosha tonë. Sigurisht, në këtë pikë, përveç shkëmbimit të fotografive të Lolobrixhitës e Çelentanos na bashkonte Tom Sojeri, Pinkertoni apo edhe vetë Bel-Amiu  sensual, si dhe shumë e shumë heronj librash të tjerë. Sot, Vasili, përbën për mua një simbol. Jo vetëm për njohuritë e tij të jashtëzakonëshme si erudit, por edhe sepse ai është i ndërtuar me një mirësi të tillë, saqë për këtë njeri nuk mund të më shkojë kurrë ndër mend, se mund të ketë qenë ndonjëherë në gjëndje, ti ketë bërë dëm njeriu. Pikërisht kjo cilësi e tij: më kryesorja, më ka tërhequr më shumë tek miku im i ngushtë. Për një cast, të jep përshtypjen, sikur vetë Misioni i Lartë Hyjnor, e ka ndërtuar atë në mënyrë të tillë që shpirtërisht, ti përkasë vetëm botës së rezinjacionit dhe altruizmit.

Të më falin, nëse kur shkruaj në këtë mënyrë: bëj një hap para rreshtit  të ish të persekutuarve, të cilët i dua dhe i respektoj aq shumë në dhimbjen e tyre të madhe... Patjetër, është diçka që ka lënë vraga të thella, të pashërueshme në shpirt. Përjetë. Deri në vdekje. Por duhet ta bëjmë këtë hap përpara. Në radhë të parë, ne: iluministët, njerëzit e artit dhe letrave.  Në historinë botërore,  dihet fare mirë se çfarë karakteri grandioz paraqet shkrimtari italjan i periudhës ‘‘Karbonari’’, Silvio Pellico  – ish i burgosur për 10 vjet në burgjet austro-hungareze. Vetë Meternihu, ka qënë shprehur në një rast për të se, butësia e shfaqur për pushtuesit, në librin ‘‘Burgjet e mia’’ e dëmtoi perandorinë e mësipërme, më shumë se sa një betejë e vërtetë luftarake.

Nëpërmjet sjelljes së mirë, njeriu arrin ti kapërcejë kufijtë e një kombi. Mirësia dhe edukata kanë karakter universal. Por, qoftë edhe me kutin e një kombi sikur të maten, patriotizmi nuk duhet të ketë kurrë kuptim vetëm për bukuritë natyrore: detin, malet, kodrat, lumenjtë, burimet, por të gjejë zbatim  në radhë të parë tek ajo më kryesorja, tek dashuria e njeriut për mikun, shokun, fqinjin, të panjohurin, të penduarin apo më thjesht, tek hymni më madhështor: DASHURIA E NJERIUT PËR NJERIUN.


Fichier hébergé par Archive-Host.com 


* Monsinjor Hugh O'Flaherty (1898-1963) lindi në Irlandë. Ai shërbeu si diplomat, pranë Selisë së Shenjtë (Vatikanit ). Më 1943, gjatë pushtimit nazist të Romës, Mgr O'Flaherty, e përdori imunitetin e tij diplomatik, për të fshehur dhe shpëtuar nga vdekja qindra e qindra robër lufte, të burgosur të arratisur, ebrej e familje të rezistencës antifashiste italiane. Por, teksa kryente atë vepër fisnike dhe tepër humane, ai ra në sy të gjermanëve dhe, me urdhër të shefit të Gestapos Kappler, iu ndalua rreptësisht dalja jashtë territorit të Vatikanit. Ai u kërcënua me pushkatim, në se do të bënte të kundërtën. Por, Msg. O'Flaherty nuk i shkëputi lidhjet me njerëzit e tij, duke mbajtur me ta kontakte të fshehta, brenda katedrales së Shën-Pjetrit në Vatikan, si edhe në sheshin para saj. Kështu, ai arriti që të ngrejë një rrjet të gjerë bashkëpunëtoresh, në të cilin merrnin pjesë priftër, klerikë e motra katolike si edhe qytetare të ndryshëm italianë, të cilët vunë në dispozicion mjediset ku banonin, për te fshehur e shpëtuar qindra vetë. Pas hyrjes së trupave aleate në Romë, u bë e mundur të behej edhe një bilanc i veprimtarisë së fshehtë dhe të guximshme të Mrg. O'Flaherty dhe bashkëpunëtoreve të tij. Ata kishin shpëtuar nga vdekja, pikërisht 3925 jetë njerëzish ...

Published by Simbad - dans Refleksione
commenter cet article
14 novembre 2007 3 14 /11 /novembre /2007 14:38
Nga Vasil QESARI
   
 
SHIGJETARET E PAFAT DHE GARDIANI I MEMORIES ...
 
... 17 vjet pas rënies së sistemit komunist, ankthet dhe paranojat post-totalitare, po vazhdojnë te torturojnë jo pak mendjet dhe fantazmat e shqiptareve.  Nder te tjera ka vite që në shtyp, në mediat elektronike e internet po bëhen përpjekje të shpeshta, të liga e natyrisht jo te paqëllimta, për të hedhur "baltë" mbi personalitetin, shkrimtarin dhe atdhetarin e njohur, një nga figurat më të shquara të kulturës bashkëkohore shqiptare - Ismail Kadarenë.
 
Natyrisht, këto fushata shpifjesh nuk janë të rastit. Ato bëhen në "kohen e duhur" e me qëllime të caktuara antikombëtare. Qarqe e njerëz të ndryshëm i bashkohen kështu, me entuziazëm e “emulacion socialist", korit antishqiptar të armiqve të njohur të popullit tonë, të cilët mundohen të godasin veprën dhe angazhimin e tij te vyer e të palodhur atdhetar e nëpërmjet tij edhe vlerat tona te padiskutueshme - kulturën dhe identitetin tonë kombëtar. Të nxitur nga ligësia, cinizmi, egoizmi, vogëlsia dhe verbëria, kësaj turme tellallësh fatkeqe e fjalëvrer, i bashkohen edhe individë të caktuar, te cilët s’arrijnë apo s’duan të kuptojnë se, ata qe godasin verbërisht korifejt e tyre të artit dhe kulturës, nuk bëjnë gjë tjetër veç punojnë për të keqen e vetes dhe të kombit.
 
Gjykime të tilla, shpesh janë aq ekstreme dhe te egra, sa që disa arrijnë ta quajnë shkrimtarin ne fjale si rapsod të Enver Hoxhës e këngëtar të regjimit e, ca të tjerë, e akuzojnë bile edhe si bashkëpunëtor të zellshëm të diktaturës dhe shtimit te jetëgjatësisë së saj. Ndërkohë, të tjerë që përfaqësojnë pa dyshim shumicën  dërmuese të opinionit e cilësojnë atë, përveçse kundërshtar të realizmit socialist edhe një shkrimtar gjenial i cili, me veprën e tij letrare u bë Simbol i Shpresës, Gardian i Memories, Denoncues i Diktaturës, Rival i Totalitarizmit etj.
 
Në përgjithësi, tymnaja rreth rolit, figurës e pozicionit të tij, sipas vete Kadaresë, është përhapur prej një kategorie të caktuar njerëzish, të cilët gjatë epokës totalitare bënin sehir e s’thoshin as gjysme fjale për dënimin e padrejtësive dhe krimeve. Prej atyre që nxirrnin revolverët e godisnin pa mëshirë kundër disa njerëzve të guximshëm të kulturës e së fundi, prej një kategorie pseudoartistësh që s’kanë absolutisht të drejtën morale të japin leksione, nga qe kanë qenë pjesëmarrës në krime apo pse jo, vëzhgues entuziastë e lavdërues të tyre. Lidhur me akuzat ne fjale, unë do te doja te sillja këtu, vete përgjigjen definitive dhe tronditëse qe shkrimtari u ka dhenë atyre, ne një prej veprave te tij:
 
“Të qëndrosh ulur në lozhë, duke parë se si njerëzit përleshen e përgjaken në arenë  duke u ndeshur me bishat e pastaj, t'i gjykosh ata që nga lart, perse dikush prej tyre s’u tregua aq trim sa duhej përballë tigrit, e pse një tjetër, bile, i bëri bisht atij, duke zbatuar një taktikë jo edhe aq korrekte, kjo është çnjerëzore (...) Nuk ka asgjë për t'u ekzagjeruar por, fakti është se, ne ndodheshim pikërisht në kondita të tilla. Të izoluar, në një arenë plot njolla gjaku, duke mos ditur se nga cila portë, bisha e egërsuar do të na sulmonte, ndërkohë që pjesa më e madhe e spektatoreve, kur vinte çasti i rrëzimit të viktimës, kërkonin sipas gjestit që bënte tirani, me gishtin të drejtuar drejt nesh, vdekjen tonë. ( Ismail Kadare "Dialogues avec Alain Bosquet". Editions Fayard. 1995).
 
Ja, pra, një konstatim makabër e rrëqethës, i cili mendoj se i jep përgjigjen e duhur definicionit tragjik të rolit e pozicionit të tij ( të vetmuar ), në arenën e përgjakur të tmerrit, frikës, shtypjes dhe vetë jetës totalitare. Por, Ismail Kadare, për fatin e mire të tij si edhe të kulturës e emrit të Shqipërisë, e ngriti gjithmonë e me lart "kështjellën” e tij te Letërsisë, Lirisë e Mbrojtjes së Kombit që ai denjësisht përfaqëson. Shigjetarë të tillë me fytyra te vrerosura, të cilët s’kanë as emër as nishane, koha do t'i lerë shume shpejt në harresë të përvuajtur. Sepse, shkrimtarët e atdhetarët e mëdhenj, s’vdesin kurrë. Ata rrojnë për jetë të jetëve, duke lenë pas dritën e tyre të pashuar si Feniksi, ndërkohë qe turmat e anonimeve i përpijnë Honet e Harresës. Historia do jete dëshmitare ! ...
 
 
RRETH  “ÇESHTJES”  KADARE
 
Duke vazhduar diskutimin rreth te ashtuquajturës "çështje Kadare", them se kjo gjë nuk është thjesht problem letrar, shqiptar, kombëtar apo çmimesh, shijesh e pathosi personal. Mendoj se, ne një fare mënyre Kadareja si njeri, si krijues, si artist, si shkrimtar, si vizionar, si thyerës rregullash, si i pabindur - është ne një fare mënyrë edhe personifikim i një brezi, i gjithë atyre njerëzve jokonformiste te cilët e përjetuan emocionalisht periudhën e krijimtarisë se tij intensive e qe ne terrin e jetës dhe asfiksisë shtypëse te regjimit absolut te Enver Hoxhës, ëndërronin, aspironin e donin te shihnin horizonte te tjera nga ato qe u ofronte koha.
 
Ja pse, ne këtë kuptim, ajo qe shpesh quhet "çështja Kadare", është delikate dhe e ndjeshme për shume njerëz, ne mos për një brez te gjithë, i cili u godit i teri e ne mënyrë frontale nga regjimi duke përjetuar thelle gjithë pasojat, privacionet dhe traumat e tij. Mendoj se, është fyese dhe mjaft dëshpëruese t'u thuash sot, këtyre njerëzve, për faktin se s’kanë qene te persekutuar, s’kanë bere burg apo pse kane pasur pune te "preferuara" qe ta mbyllin gojën për çdo aspirate te tyre te shprehur ne atë kohe apo sot për liri e demokraci. Ne se do te pranojmë qe, te drejtën e fjalës e kane me përparësi e bile edhe me hake gjer ne fyerje e absurditete nga me idiotet, vetëm ata qe dje u persekutuan nga regjimi, atëherë them se kjo te shpie ne një persekutim te ri, i cili nuk ndryshon shume nga ai i djeshmi ...
 
Ismail Kadare, pa dyshim është sot shkrimtari me i madh shqiptar e një nga me te njohurit e te vlerësuarit kudo ne bote. E, jo vetëm kaq por, për mendimin tim, është edhe figura me e shquar bashkëkohore e popullit tone. Ky njeri me talent te padiskutueshëm, është kthyer tashme ne "embleme" te kulturës shqiptare e me tej e, kur them kulture, kam parasysh letërsinë, historinë, traditat, vete kujtesën dhe universin shpirtëror shqiptar e ballkanik. Tashme, ai, si çdo shkrimtar i përmasave te tilla, duam apo s'duam ne, e ka përfunduar se ndërtuari "shtëpinë" e tij te pavdekësisë ...
 
Them "duam apo s'duam ne" sepse, para ca kohesh morra vesh se disa here, ne prag te dhënies se çmimit Nobel për letërsinë, Akademisë Suedeze, i kane shkuar dosje, letra e peticione me ane të të cilave është kundërshtuar mundësia e dhënies se këtij titulli shkrimtarit tone te shquar. Ata qe kane nisur ne Suedi te tilla "dërgesa", nuk kane qene armiq të klasike te shqiptareve: serbet, greket e as xheloze e inatçinj te “fandaksur" nga vende rreth nesh, por vete shqiptaret. Po! Po! Shqiptaret ... Armiqtë me te mëdhenj te shqiptareve, pra me sa duket janë vete shqiptaret ( Konica ). Megjithatë, siç e kam thënë edhe here te tjera, Kadare është tashme një MAL i lartë e, ata që mundohen me kot te hedhin gurë mbi te, u bien mbi kryet e tyre ...
 
 
KADARE E KA MARRE PREJ KOHESH "NOBELIN" E LEXUESVE ...
                                        
.. Mendoj se Ismail Kadare e meritonte me se miri çmimin Nobel, e ky do te ishte një homazh i veçante ne këtë 70 vjetor te tij. Por, për fat te keq, nuk ndodhi kështu. Lidhur me çmimin Nobel ne letërsi edhe ne France ( vendi ku unë jetoj ), si ne shume vende te tjera, sa here afrohet data e dhënies se tij, bëhen debate e jepen mendime te shumta, nga studiues, kritike, analiste e publicistë te shquar.
 
Vitet e fundit, i përgjithshëm është mendimi qe Nobel për letërsinë, ka vite qe s’i përgjigjet me ashtu siç duhet e siç pritet, vlerës, meritave dhe rendesise se veprës se autoreve por, me se shumti çmimi është bere një lloj instrumenti i cili i shkon për shtat objektivave gjeostrategjike te shteteve te mëdha te cilat, direkt apo indirekt, influencojnë jo pak ne Komisionin e dhënies se këtij çmimi. Bie fjala, ne se shtrohet problemi i te drejtave te njeriut ne Kine - çmimi i jepet një autori kinez, ne se problemi i terrorizmit islamik mbetet përherë ne rend te ditës, atëherë i jepet një autori "liberal" mysliman, ne se ka kohe qe ketë çmim nuk e ka marre një femër, atëherë ne mënyrë te papritur i jepet një gruaje ...
 
Me konkretisht, bie fjala, Milan Kundera dhe Ismail Kadare, kane shume vite qe janë kandidate e, ndofta edhe "fitues" te pashpallur te Nobelit për letërsi. I pari është çek e, ndofta, ky vend është "ezauruar" shume, persa i përket vlerësimit te autoreve e personaliteteve antikomuniste ( le te kujtojmë bie fjala, Vaclav Havelin ), ndërsa Kadareja është shqiptar. Dhe Shqipëria, për fat te keq, nuk ekziston ne asnjë prej "axhendave" te fuqive te mëdha. Për to, Shqipëria mbetet ende një cope vend pothuajse i panjohur, me një popull ne "miniature", një vend i çuditshëm e qe nuk zgjon pothuajse asnjë interes për Europën, përveçse ne rastet kur "bijtë e shqipes" dehen e bëjnë marrëzira duke qëlluar me kallashnikovë njeri-tjetrin apo kur faqet e para te gazetave flasin për kriminelet mafioze...
 
... Por, ndërkohë, është vërtet për t'u ardhur tepër keq, bile është e mjerueshme, cinike, meskine dhe antikombëtare qe te fërkosh duart, te shprehesh gëzim e keqdashje te papërmbajtur pse shkrimtari ynë i shquar, Ismail Kadare, nuk arriti te nderohej me çmimin Nobel. Por, për fat te keq, kjo gjë ndodhi. Ky gëzim i lig, ky pezm, ky helm nuk erdhi nga "zgafellet" e armiqve tanë shekullore, as nga serbet e greket, te cilët s’kanë dashur e s’duan kurrë qe emri i Shqipërisë te veçohet, te lartësohet e te nderohet ne bote, por nga vete disa shqiptare vulgare, mendjeshkurtër e cinike, te cilët mbi "bindjet" e tyre te mjera e te përcipta politike, vene egoizmin, injorancën dhe mjerimin e tyre duke u ngazëllyer thelle për çdo gjë qe, pa te drejte, nuk e jepet shqiptareve te shquar.
 
Ky gëzim i tyre behet edhe me i helmet dhe i zi, ndërkohë qe ne boten mbare po flitet për statusin përfundimtar te Kosovës martire e kur Shqipërisë i kërkohet te përmirësoje sa me shpejt imazhin e saj te keq. Me thoni, a do te kishte ndihmese me te vyer, me mirënjohëse e te larte për mbare kombin tone, ne se pikërisht tani Ismail Kadareja do ta kish marre atë çmim te larte? Pa dyshim qe jo !...
 
Përvoja e këtyre viteve te fundit, ka provuar tashme se ky çmim ka dale jashtë "binareve" te vlerësimit objektiv e te paanshëm te letërsisë si edhe punës e veprës krijuese te përfaqësuesve te saj me te vërtete te shquar. Ai është duke luajtur kështu, rolin e një "misionari" për te"qetësuar zonat e nxehta e problemet e mëdha strategjike e politike ne rajone e vende te ndryshme te botes. Bie fjala, ne rritjen e sensibilitetit për mbrojtjen e te drejtave te njeriut ne Kine, ato te lëvizjeve feministe e te barazisë gjinore ne shoqëritë perëndimore, te partizanëve pacifiste e mbështetësve te anti-luftës ne Irak, ndërgjegjësimit te popujve qe janë përfshirë nge integralizmi fanatik mysliman etj.
 
Por, për mendimin tim një gjë është tepër e qarte! Ismail Kadare, shkrimtari ynë i madh e krenaria jone kombëtare ne fushën e letërsisë botërore, e ka fituar "de juro" me kohe çmimin Nobel. Atë, atij ata ja kane dhenë prej vitesh lexuesit e tij ane e mbanë globit e, krahas tyre edhe mjaft organizma e institucione te tjera te rëndësishme kulturore ndërkombëtare. Për fatin e mire te shqiptareve si edhe te mbare atyre lexuesve ne te gjithë kontinentet qe lexojnë dhe adhurojnë veprën e tij te shquar ( e cila përmbledh stolitë me te bukura te shpirtit dhe historisë se kombit tone ), Kadare tashme e ka ndërtuar, siç shprehet edhe ai vete "Shtëpinë e tij" botërore te letërsisë dhe honore te tilla siç është çmimi Nobel, një dite do t'i jepen me nderet qe i takojnë. E ajo do te jete një dite e gëzueshme për te gjithë ne !...
 
Ismail Kadare, për kombin tone te vogël e fatin e tij te madh e tonin, është një shkrimtar i nivelit botëror e vepra e tij i jep nder jo vetëm atij por edhe vendit qe përfaqëson. Sa me shume vite te kalojnë, aq me shume shqiptaret do te lëvdohen për veprën e tij. ( E, atëherë, askush nuk do te kujtohet as për poezitë qe ai shkroi për Partine, as për "disidencën e tij te "stisur", as për gjitha ata "luftëtarë" inatçinj te cilët harxhuan aq shume boje, për ta nxirre figurën e tij prej artisti te shquar )
 
 
SHKRIMTARI I ATYRE QE ASPIRONIN "NDRYSHE" ...
 
... Krahas vlerësimeve, kohet e fundit, nuk qene te pakta edhe reaksionet e ndryshme te cilat u shkaktuan me rastin e marrjes se çmimit prestigjioz ne letërsi "Booker" prej shkrimtarit tone te shquar, Ismail Kadare. Pa dyshim, shumica, shprehu entuziazmin qe shkrimtari ynë doli ne krye të më të "mëdhenjve" të letrave, duke i bere kështu një shërbim te madh gjuhës e kulturës, kombit tone e vete ne shqiptareve. Por, përsëri, një pakice, gjeten përsëri rastin t'i sulen atij me inat e "përkushtim" ( si atëherë, ne kohen e luftës se klasave ), duke nxjerre nga "sepetet" ndonjë poezi te tij kushtuar Partisë e shokut Enver.
 
Këta "trimoshë", luftëtare te vendosur e gjer ne vdekje, për shpartallimin gjer ne fund e pa mëshirë te korifenjve te "realizmit socialist", ende s’e kane kuptuar qe një shkrimtar i cili shkruante ne një epoke tiranesh qe i detyruar te paguante edhe ”haraçet” e nevojshme. ( Besoj se ne rrethana te tilla, një Kadare ne Spaç, do te ishte shume me i pavlefshëm se një Kadare ne "liri"). Nejse, për ketë është folur me qindra here dhe s'ja vlen te zgjatemi. Tiranet dhe tiranitë ikin, shuhen, ndërsa shkrimtaret, artistet, mbeten atje, mes popullit e mbeten te pavdekshëm.
 
Mendoj se, ne një fare mënyre Kadareja si krijues i madh, si artist, si shkrimtar, si vizionar, si thyerës rregullash, si i pabindur etj. ne një fare mënyre a ne tjetrën është edhe personifikim i një brezi, i gjithë atyre njerëzve ( ne burgje apo jashtë burgjeve, s'ka rendësi ) me shpirt vërtet evropian, njerëz antikonformiste te cilët e përjetuan tepër emocionalisht periudhën e krijimtarisë se tij e qe, ne tmerrin, terrin, terrorin e jetës dhe asfiksisë shtypëse te regjimit absolut te Enver Hoxhës, ëndërronin, aspironin e donin te shihnin HORIZONTE te tjera, te ndryshme nga ato qe u ofronte koha dhe ideologjia marksiste ...
 
Ja pse, ne ketë kuptim, "çështja Kadare" është delikate dhe e ndjeshme jo vetëm personalisht për mua, por edhe për shume njerëz, ne mos për një brez te tere, te cilët edhe pse nuk u goditen direkt nga regjimi i asaj kohe, përjetuan thelle ne shpirt gjithë pasojat, privacionet dhe traumat e tij. 
 
Është fyese dhe dëshpëruese t'u thuash sot, këtyre njerëzve, për faktin se s’kanë qene te persekutuar, s’kanë bere burg apo pse kane pasur pune te "preferuara" se duhet ta mbyllin gojën për çdo aspirate te tyre, te shprehur ne atë kohe apo sot, për liri e demokraci. Ne se do te pranojmë qe, te drejtën e fjalës e kane me përparësi e bile edhe me hake, gjer ne fyerje e absurditete nga me idiotet, vetëm ata qe dje u persekutuan nga regjimi, atëherë them se kjo gjë te shpie ne një persekutim te ri, i cili nuk ndryshon shume nga ai i djeshmi ...
 
Aktualisht, kushdo qofshin qëndrimet a konsideratat ndaj pozicionit, krijimtarisë e personalitetit të Kadaresë, them se një gjë është absolutisht e pakontestueshme. Fakti që, ai është jo vetëm lëvruesi dhe figura dominuese e letërsisë moderne shqiptare por, ajo që është edhe më e rëndësishme: Shkruesi i Madh i vlerave, shpirtit e historisë së popullit tonë. E, s'duhet harruar se, kjo, është mjaft e rëndësishme jo vetëm për kulturën, por edhe për vetë ekzistencën e një kombi. Për vërtetësinë e këtij mendimi, mjafton të citojmë një gjykim të Vaclav Havelit, i cili ndër të tjera, thotë:
 
“Sado kontradiktore qofshin interesat e një shkrimtari të vërtete, qoftë kur ai shkruan për dashurinë, xhelozinë, ligësinë njerëzore, natyrën, fëmijërinë e tij, për Zotin apo skizofreninë, qoftë kur ai bën punën e filozofit apo të psikologut, kur ai u përmbahet fakteve a flet me alegori, kur u përkushtohet projekteve estetike më ekstravagante - pra, në  çdo rrethane  nga këto që citova më lart - ka diçka që një shkrimtar i vërtete nuk mund  ta evitojë kurrë: Shkrimin e Historisë. Sfondin e saj shoqëror, epokën e tij, përfshire dhe politiken. Rrjedhimisht, shpejt a vone, ne zbulojmë  faktin që  një vepër e madhe letrare, transmeton në mënyre indirekte, komplekse e bile edhe të fshehte, elementë të cilët i përkasin historisë, kulturës, qytetërimit a gjendjes shoqërore e shpirtërore të bashkësisë  njerëzore ...”( Vaclav Havel - nga  parathënia  e botimit në frëngjisht të librit " Démon et consentement " të Dominique Tataraka. 1986 )
 
Prej këtij konstatimi ideal e brilant, të krijohet përshtypja sikur, Vaclav Haveli, i ka shkruar këto fjale për të përcaktuar ndër të tjera edhe vendin, rolin dhe mesazhin e rëndësishëm të Veprës së Ismail Kadaresë. Fjalë, të cilat, për nderin e krejt shqiptareve pa dallim, shkrimtari ynë i madh i meriton plotësisht ...

 

Published by Simbad - dans Refleksione
commenter cet article
13 novembre 2007 2 13 /11 /novembre /2007 22:43

( Refleksione )

Nga Vasil QESARI


A  kish qenë Ismail Kadare disident ?...
A përbën vallë ai, rastin e një përjashtimi të jashtëzakonshëm, në rrethanat e mungesës së një  disidence të vërtetë në Shqipëri ?
Në të kundërtën, në mos disident klasik i kalibrit Havel, Solxhenicin etj, a ishte ai, fillimisht, një shkrimtar zyrtar e pastaj, me kalimin e viteve, thyerës rregullash i realizmit socialist, antikonformist, rezistent i heshtur, kundërshtar i  fshehtë i regjimit e, në fund, veprimtar i vendosur kundër tiranisë ?...
E, në se përgjigja e pyetjeve të mësipërme është: Po !, cila do të qe skema e evolucionit të personalitetit dhe veprës së tij letrare në rrjedhën e jetës totalitare shqiptare, nga fillimi i viteve '60 e gjer në fund të viteve '80? Nga ana tjetër, po qe se do përpiqeshim të ndërtonim skemën e një rruge dhe evolucioni të tillë, a do të mund ta përkufizonim plotësisht e saktë, pozicionin e rolin e krijimtarisë së tij në vite ? ( Për vetë faktin se, angazhimi, evolucioni e kompleksiteti i botës e veprës së një shkrimtari, në kushtet e shoqërisë totalitare, është një proces i ndërlikuar, kompleks, i paimagjinueshëm dhe thellësisht misterioz ).
Sipas mendimit tim, them se, skema, e cila do të karakterizonte e shënonte trasenë e  rrugës së përshkruar prej Ismail Kadaresë në atë periudhë, ka pasur pak a shumë, një progresion të tillë :

... thyerës rregullash  - antikonformist  - rezistent  i heshtur - kundërshtar  i  fshehtë  i  regjimit - rival  i diktaturës ...
                                           
Lidhur me objektivitetin e vërtetësinë e skemës së mësipërme, si edhe me shumë  pyetje, hamendje e supozime rreth pozicionit e rolit të Ismail Kadaresë, si shkrimtar e intelektual gjatë epokës totalitare, janë shprehur e vazhdojnë të shprehen mendime, ide e  gjykime nga më të ndryshmet. Bilé, edhe sot e kësaj dite, në botimet, shtypin e mediat  shqiptare e të huaja, vazhdojnë të shkruhen e të shprehen opinione, komente e konsiderata nga më kontradiktoret. Herë, plot simpati e supervlerësime, e herë me sarkazëm, mllefe e urrejtje të thellë.
Gjykime të tilla, shpesh janë aq ekstreme, sa që disa arrijnë ta cilësojnë atë si rapsod të Enver Hoxhës, këngëtar të regjimit e, ca të tjerë, e akuzojnë bile edhe si bashkëpunëtor të zellshëm të diktaturës e jetëgjatës të saj. Të tjerë, të cilët përfaqësojnë edhe shumicën  dërmuese të opinionit, e cilësojnë atë, përveçse kundërshtar të realizmit socialist edhe shkrimtar gjenial, i cili me veprën e tij letrare u bë Simbol i Shpresës, Gardian i Memories, Denonciator i Diktaturës, Rival i Totalitarizmit etj.
Në përgjithësi, tymnaja rreth rolit, figurës e pozicionit të tij, sipas vetë Kadaresë, është përhapur prej një kategorie të caktuar njerëzish, të cilët, gjatë epokës totalitare bënin sehir e s’thoshin as gjysmë fjale për dënimin e padrejtësive e krimeve. Prej, atyre që nxinin  revolverët  e godisnin pa mëshirë kundër disa njerëzve të guximshëm të kulturës, e së fundi, prej një kategorie pseudo-artistësh që nuk kanë absolutisht të drejtën morale të japin leksione, sepse kanë qenë pjesëmarrës në krime ose vëzhgues entusiaztë e lavdërues të tyre. Përfundimisht, përgjigja definitive dhe tronditëse e shkrimtarit rreth këtij problemi, është kjo:
 “Të qëndrosh ulur në lozhë, duke parë se si njerëzit përleshen e përgjaken në arenë duke u ndeshur me bishat e, pastaj, t'i gjykosh ata që nga lart, përse dikush prej tyre nuk u tregua aq trim sa duhej përballë tigrit, e pse një tjetër, bile, i bëri bisht atij, duke zbatuar një taktikë jo edhe aq korrekte, kjo është çnjerëzore (...) Nuk ka asgjë për t'u ekzagjeruar por fakti është se, ne ndodheshim pikërisht në kondita të tilla. Të izoluar, në një arenë plot njolla gjaku, duke mos ditur se nga cila portë, bisha e egërsuar do të na sulmonte, ndërkohë që pjesa më e madhe e spektatorëve, kur vinte çasti i rrëzimit të viktimës, kërkonin sipas gjestit që bënte tirani, me gishtin të drejtuar drejt nesh, vdekjen tonë “ ( Ismail Kadare "Dialogues avec Alain Bosquet". Editions Fayard. 1995).
Ja, pra, një konstatim makabër e rrëqethës, i cili, ndofta, i jep përgjigjej të plotë definicionit tragjik të rolit e pozicionit të tij ( të vetmuar ), në arenën e përgjakur të tmerrit, frikës, shtypjes e vetë jetës totalitare. Megjithatë, le të vijmë përsëri tek pyetja e kreut, me të cilën nisëm edhe refleksionin në fjalë:
A qe ne atë kohe, Ismail Kadareja, disident ?!...
Në kushtet specifike të diktaturës staliniste shqiptare, sipas mendimit tim, edhe pse Kadareja përshkoi një itinerar krejt të veçantë e të rrezikshëm, ( në shtigjet e ngushta e humnerat danteske të jetës së atëhershme totalitare ), ai nuk mund të cilësohet disident i një disidence inegzistente. Por, nga ana tjetër, mendoj se, me plotësisht të drejtë, ai meriton të konsiderohet si një fenomen krejt i veçantë, në historinë e rezistencës kulturore e artistike të ish-vendeve komuniste të Lindjes.
Dikush mund të thotë:
Por, si shumë shkrimtarë të atyre vendeve, ai pse s'reagoi?...
Le ta shqyrtojmë edhe këtë gjë. Në se, bie fjala, në vitet '60 a '70, Ismail Kadareja do kish tentuar të publikonte jashtë vendit një libër kundër diktaturës ( ashtu siç vepruan disa shkrimtarë të vendeve ish-komuniste të Lindjes ), pa dyshim që fati i jetës dhe krijimtarisë së tij, do të kishin qenë krejtësisht të ndryshëm. Mbas një aluzioni të tillë, me të drejtë, mund të shtrojmë gjykimin:
Ç'përfitim e ç'ndryshim do pësonte Shqipëria nga një veprim i tillë ?
Sigurisht asgjë !...
Sepse, së pari, aso kohe, Kadareja qe fare pak i njohur, ( për të mos thënë i  panjohur ) jashtë vendit.
Së dyti, sepse borgjezia ndërkombëtare mbante një heshtje të plotë e të çuditshme, duke e injoruar prej kohësh fatin e shqiptarëve nënë diktaturën staliniste. ( Ndërkohë që mbështeste me të gjithë mjetet e mënyrat, lëvizjet disidente në vende të tjerë komunistë si, në Bashkimin Sovjetik, Hungari, Çekosllovaki, Poloni, Gjermani Lindore etj.
Së treti, në kushtet e izolimit dhe bunkerizimit të Shqipërisë, si edhe të entuziazmit irracional të turmave të dehura nga fjalimet e Enver Hoxhës, tentativat për të shkruar vepra të mirëfillta disidente, do të nxisnin edhe më tepër histerinë e dhunës në vend, duke mos ndryshuar e ndikuar asnjë grimë, në jetën e atij cepi të harruar të Ballkanit.
Përfundimisht, në se Kadareja do ta kish kryer një akt të tillë heroik, Shqipëria s'do të kish pasur veçse një të pushkatuar apo të burgosur më tepër në burgjet e saj. ( Një farë Ismail Kadare, shkrimtar i ri dhe i talentuar,i cili kish shkruar dikur një roman  interesant, me titull: Gjenerali i ushtrisë së vdekur?! ) Por, kurën e kurrës, ai nuk do te behej  një shkrimtar i shquar, duke humbur kështu, përgjithmonë, shansin e trashëgimit të një vepre gjigante e me vlera kombëtare. Për rrjedhojë, me humbjen fizike apo shkatërrimin e intelektit të një shkrimtari të tillë, ne s'do të kishim sot, atë thesar të çmuar veprash: romanesh, novelash, poezish, esesh etj, që janë jo vetëm krenaria e kulturës shqiptare, por edhe e asaj evropiane e me gjere. 
Kadareja, vërtet, nuk mund të konsiderohet disident, ( për nga autorësia e veprave të mirëfillta antikomuniste, hartimi i manifesteve e trakteve kundër Partisë e shtetit totalitar, vuajtjet e torturat nëpër burgje etj.), por megjithatë, them se, përveçse krijues i një universi të rrallë letrar, ai është e mbetet edhe një atdhetar, humanist e  demokrat i shquar, i cili, me mesazhet e veprës së tij, për dekada  vitesh me radhë e në kushtet e një diktature të pashembullt, direkt apo indirekt, ndikoi në shumë aspekte të jetës, kulturës dhe identitetit shpirtëror të shoqërisë e sidomos të rinisë shqiptare. ( Ndër të tjera e mbi të gjitha, në mbajtjen gjallë të identitetit tonë europian përkundrejt eksperimenteve shpërfytyruese të ideologjive totalitare lindore si dhe në ruajtjen e Shpresës dhe mposhtjen e Dëshpërimit fatal kolektiv. Në frymëzimin e Rezistencës ndaj Territ e Dhunës. Rrjedhimisht  edhe në zbehjen e Frikës e nxitjen e Guximit për veprim ).
Qenë pikërisht këto arsyet, pse ndër të tjera, gjatë lëvizjes studentore e demonstratave të mëdha antikomuniste të viteve 1990 - 1991, njerëzit mbanin në duar edhe portretet e Fan S. Nolit, Ismail Kadaresë e Rexhep Qoses, si simbole të europianizmit, humanizmit, cilivizimit,  demokracisë e kulturës sonë të vërtetë kombëtare. ( E kjo ishte më se e natyrshme, sepse autorët dhe ... letërsia e vërtetë janë rivalë më të rrezikshëm të totalitarizmit... kështu shprehet, ndër të tjera edhe Erik Fai, një ndër studiuesit më të njohur të veprës së Kadaresë në Francë - Eric Faye "Dans les laboratoires du pire". Editions J. Corti. 1991 )
 ... Për karaktere dhe krijimtari me përmasa të tilla, siç është rasti i Ismail Kadaresë,  krahas studiuesve e kritikëve letrare të çdo lloji, është e natyrshme të reflektojnë edhe mbarë shoqëria shqiptare e, bashkë me të, edhe individi e lexuesi i thjeshtë. Ai, që në mënyrë diskrete, të largët e pasiononte, në rrjedhën e viteve të zymta të jetës totalitare e përjetoi fenomenin Kadare, si pjesë të pa ndarë të kujtimeve, shpirtit, emocioneve, emancipimit e formimit të tij kulturor. Si pikë referimi të Shpresës se do vinte një ditë që, Liria dhe e Vërteta, do të bëheshin vërtet realitet.

( vijon )
Published by Simbad - dans Refleksione
commenter cet article